اعتبار به وقت برداشت
فاصله میان تولید و درآمد به چالش اقتصادی منجر می‌شود. در این شرایط، مدل‌های جدید اعتباردهی تلاش می‌کنند تعریف تازه‌ای از زمان دسترسی به منابع مالی ارائه دهند و دارایی‌ها و ظرفیت‌های موجود را به ابزاری برای پاسخ به نیازهای جاری تبدیل کنند.
سینا ساعی، قائم‌مقام مدیرعامل و مدیر ارشد اجرایی گرین‌پی، در این گفتگو از وضعیت بازار اعتبار دیجیتال، چالش‌های توسعه اعتبار سازمانی، همکاری بانک‌ها و فین‌تک‌ها و چشم‌انداز بازار اعتبار دیجیتال تا پایان سال ۱۴۰۵ می‌گوید.
گرین‌پی با چه مساله‌ای وارد حوزه اعتباردهی به کشاورزان شد؟
گرین‌پی، بازوی اجرایی بانک کشاورزی در حوزه اعطای اعتبار است. فعالیت‌های این مجموعه در سه بخش اصلی تعریف شده است. بخش نخست، اعتبار خرد یا BNPL است. این خدمت در حال حاضر به کارکنان سازمان‌ها، کاربران هدف همچنین کشاورزان ارائه می‌شود و مخاطب آن عموم مردم نیستند، مگر در مواردی که گروه مشخصی از کاربران هدف تعریف شده باشد.
بخش دوم، تامین اعتبار زنجیره تامین است که گرین‌پی در آن مسئولیت فعالیت‌های بازاریابی و پشتیبانی پلتفرم را بر عهده دارد. سومین حوزه فعالیت نیز خدمات رفاهی سازمان‌هاست که خدماتی مانند بن‌کارت، کارت هدیه، شارژ کیف پول رفاهی و سبد ارزاق را دربر می‌گیرد. اتصال به زنجیره تامین کشاورزی باعث ارائه خدمات با قیمت مناسب‌تر و کیفیت بهتر می‌شود.
اما مزیت اصلی گرین‌پی به اجرای طرح‌های اعتباری بانک کشاورزی بازمی‌گردد. این مجموعه به دلیل چابکی بیشتر نسبت به ساختارهای اعتباری بانک، می‌تواند طرح‌های اجرایی را با سرعت بیشتری پیاده‌سازی کند. در مدل سنتی، کشاورز یا متقاضی برای دریافت تسهیلات باید فرآیندهای بانکی را طی کند، منتظر بماند و تضمین‌های لازم را ارائه دهد.
در گرین‌پی، گندم، چای، برنج، خرما، عسل و دیگر محصولات کشاورز، به عنوان مبنای تضمین اعتبار در نظر گرفته می‌شود. کشاورز به محض تحویل محصول خود، به جای آنکه منتظر تسویه نهاد خریدار بماند، اعتبار دریافت می‌کند و می‌تواند نیازهای خود را تامین کند. این اعتبار در شبکه‌ای شامل حداقل ۲۱ هزار نقطه فروش، به صورت حضوری و آنلاین، قابل استفاده است.
مساله اصلی کشاورزان نیز همین فاصله زمانی میان کاشت، برداشت و دریافت وجه محصول است. کشاورز معمولا حدود شش ماه درگیر فرآیند کاشت و تولید است و در این دوره، جریان نقدی در اختیار ندارد. درآمد اصلی او نیز عمدتا سالی یک‌بار و در زمان برداشت یا فروش محصول ایجاد می‌شود. با این حال، حتی پس از تحویل محصول نیز ممکن است وجه آن را بلافاصله دریافت نکند و تسویه از سوی نهادهای دولتی یا صندوق‌های مجری، سه تا شش ماه به طول بینجامد.
گرین‌پی تلاش می‌کند این فاصله زمانی را پوشش دهد و قدرت خرید کشاورز را در این دوره افزایش دهد. به این ترتیب، کشاورز می‌تواند نیازهای خود را، چه از فروشگاه‌های تجاری و چه از فروشگاه‌های عرضه‌کننده نهاده‌های کشاورزی، تامین کند.
خدمات گرین‌پی در ۴۷ گروه کالایی و خدماتی ارائه می‌شود و علاوه بر فروشگاه‌های کوچک و بزرگ طرف قرارداد خود، با پنج پذیرنده بزرگ نیز همکاری دارد. از جمله تمامی پذیرندگان کیپا، تخفیفان و اسنپ‌پی که در زمره شرکای تجاری گرین‌پی قرار دارند. تارا و دیجی‌کالا نیز در نیمه دوم سال به شبکه پذیرندگی گرین‌پی اضافه خواهند شد.
جامعه کشاورزان چه بازخوردی نسبت به گرین‌پی داشته‌اند؟
هدف اصلی گرین‌پی در قدم اول، افزایش قدرت خرید قشر کشاورز است و طی کردن موفق این مسیر، نیازمند حمایت دستگاه‌های دولتی، نهادهای حاکمیتی و فرهنگ‌سازی مداوم است. در این پروژه، جامعه هدف تعامل بالایی با گوشی‌های هوشمند نداشته و آگاهی کافی نسبت به اعتبارات دیجیتال ندارند.
به همین دلیل، مجموعه گرین‌پی در سال نخست، ناچار به فرهنگ‌سازی بود تا مزایای طرح، هدف پلتفرم و شیوه استفاده از آن برای کاربران تبیین شود که در مراحل بعد، کسب‌وکار به رشد و بلوغ برسد.
در همین راستا، اقدام به خلق کارت‌های دیجیتال با عنوان گرین‌کارت شده است تا حتی کاربرانی که تمایلی به استفاده از گوشی هوشمند ندارند، بتوانند از طریق این کارت در شبکه شتاب و از میان پذیرندگان طرف قرارداد گرین‌پی، خریدهای اعتباری خود را انجام دهند.
با گذشت شش ماه از آغاز طرح، آزمون و خطاهای اولیه با چند محصول کشاورزی انجام شده است. پیش‌بینی می‌شود که محصولات خلق شده در شش ماهه دوم، دوران اولیه خود را سپری کرده و در سال آینده به بلوغ برسند. این مدل با الگوبرداری از بهترین نمونه‌های جهانی طراحی شده است. فارغ از تحولات کشور، صنعت کشاورزی به دلیل ارتباط مستقیم با امنیت غذایی جامعه همواره باید فعال بماند.
به نظر شما، بازار اعتبار دیجیتال ایران در چه وضعیتی قرار دارد؟
بازار اعتبار دیجیتال ایران به طور مداوم در مسیر رشد و توسعه قرار دارد. با توجه به کاهش نقدینگی، افزایش نرخ تورم و فشارهای اقتصادی، الگوهای رفتاری مصرف‌کنندگان دستخوش تغییر شده است.
امروزه تقاضای بالایی برای مدل خرید آنی و پرداخت آتی وجود دارد. در این الگو، نیازمندی‌های روزمره خریدار در لحظه برطرف شده و تسویه مالی آن به آینده موکول می‌شود. پلتفرم‌های اعتبار دیجیتال دقیقا برای پاسخ به همین مساله شکل گرفته‌اند.
در این میان، گرین‌پی، با اتکا به اعتبار و پشتوانه بانک کشاورزی و همچنین پایداری ساختار کسب‌وکار خود، ورود به این بازار را از زنجیره صنعت کشاورزی آغاز کرده است. در همین راستا، دو طرح کلیدی عملیاتی شده است؛ طرح نخست، اعطای اعتبار به گندمکاران است که حدود شش ماه از اجرای آن می‌گذرد.
در این مدت، نزدیک به ۴۰ هزار میلیارد تومان اعتبار صادر شده که ۱.۵ همت آن توسط گندمکاران دریافت و مصرف شده است. طرح دوم نیز با عنوان «چای اعتبار دارد» در سازمان چای استان گیلان مستقر در لاهیجان آغاز شده که طی آن، اعتبار دیجیتال با تضامین مبتنی بر برگ سبز چای به چای‌کاران اختصاص می‌یابد.
در گام‌های بعدی، زنجیره‌های تامین خرما و برنج نیز به این فرآیند اضافه خواهند شد. پیش‌بینی می‌شود این رویکرد ضمن جلوگیری از خلق پول و کنترل آثار تورمی در جامعه، از یک‌سو رضایت کشاورزان را بابت تامین به موقع نیازهای معیشتی و تولیدی جلب کند و از سوی دیگر، به نهادهای حاکمیتی، اتحادیه‌ها و صندوق‌های حمایتی کمک کند تا میزان نارضایتی و شکایت‌های متقاضیان را کاهش دهند.
مهم‌ترین چالش‌های توسعه اعتبار سازمانی و اعتباردهی به کسب‌وکارها در اقتصاد دیجیتال ایران چیست؟
در تحلیل چالش‌های این حوزه، سه رکن اصلی شامل ضلع عرضه یعنی تامین‌کنندگان، ضلع تقاضا یعنی مصرف‌کنندگان یا کشاورزان و ضلع واسط یعنی پلتفرم‌های اعتباری مانند گرین‌پی وجود دارد. شرایط متغیر اقتصادی و تحولات اخیر کشور مانند تورم فزاینده و تحریم‌های شدید، مدت زمان تسویه و میزان کارمزد پلتفرم را تحت تاثیر قرار داده است.
در گذشته، عرف بازپرداخت و تسویه سه‌ماهه با کارمزدی مشخص مانند ۱۰ درصد پذیرفته شده بود؛ اما اکنون تامین‌کنندگان به دلیل نوسانات قیمتی و عدم امکان تامین مجدد کالا، خواستار تسویه زیر یک ماه و کارمزد کمتر هستند. این رویکرد، سرعت توسعه شبکه پذیرندگی را کندتر از گذشته کرده است.
از سوی دیگر، این چالش ضلع مصرف‌کنندگان نهایی را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد. حتی در صورت توسعه شبکه پذیرندگی، برخی فروشندگان ناچار به اعمال قیمت‌گذاری افزایشی روی کالا می‌شوند؛ به این معنا که در صورت پرداخت اعتباری، قیمت کالا یا خدمت را بالاتر از نرخ نقد محاسبه می‌کنند. اگرچه این رویکرد در بسیاری از فروشگاه‌های آنلاین به یک عرف تبدیل شده است، اما موجب نارضایتی مصرف‌کننده نهایی می‌شود؛ چرا که خریدار انتظار دارد اعتبارات خود را با همان قیمت واقعی کالا خرج کند.
همکاری میان بانک‌ها و فن‌آوری‌های مالی چگونه به توسعه دسترسی به اعتبار و ارائه خدمات اعتباری جدید کمک می‌کند؟
در حال حاضر رقابتی جدی میان بانک‌ها برای افزایش سهم بازار وجود دارد. بر اساس دستورالعمل ابلاغ شده از سوی وزارت امور اقتصادی و دارایی، تمامی بانک‌ها موظف به راه‌اندازی مجموعه‌های فن‌آوری مالی و خرید شرکت‌های پرداخت شده‌اند تا سهم خود را از بازار خدمات اعتباری و تسهیلات دیجیتال افزایش دهند.
با انعقاد قرارداد میان پلتفرم‌های اعتباری و پذیرندگان، حساب‌های متصل به پایانه فروش آن‌ها به بانک عامل منتقل می‌شود و گردش مالی حاصل از خریدهای اعتباری در شبکه داخلی همان بانک جریان می‌یابد. هر یک از بانک‌ها متناسب با میزان چابکی و سطح ارتباط با زنجیره‌های حاکمیتی، سهمی از این بازار را به خود اختصاص می‌دهند.
در این میان، بانک کشاورزی به عنوان متولی اصلی اجرای سیاست‌های امنیت غذایی کشور، از مزیت رقابتی ویژه‌ای برخوردار است. این بانک با ایجاد پلتفرم گرین‌پی توانسته است اعتبارات زنجیره تامین و خدمات اعتباری پس از تحویل محصولات کشاورزی را پوشش دهد و سهم قابل‌توجهی از بازار را کسب کند.
اگرچه حدود یک سال از آغاز این طرح می‌گذرد، اما ارزیابی چرخه عمر محصول نشان می‌دهد که بانک کشاورزی ظرف سه سال آینده برنده اصلی این رقابت در شبکه بانکی خواهد بود.
فن‌آوری‌های نوین، داده و اعتبارسنجی دیجیتال مانند هوش مصنوعی چه نقشی در کاهش ریسک اعتباری و گسترش خدمات مالی در بخش کشاورزی دارند؟
استفاده از داده و فن‌آوری‌های نوین در این حوزه بسیار زیاد و تعیین‌کننده است. در حال حاضر، زمانی که کشاورز گندم یا هر محصول دیگری را تحویل می‌دهد، بر اساس ارزش همان کالا درصدی اعتبار دریافت می‌کند. اما مساله اصلی در این میان، امکان پیش‌بینی رفتار مصرف‌کننده، تعیین نقاط خرج‌کرد و شناسایی دقیق نیازمندی‌های اوست تا بر اساس آن توسعه شبکه پذیرندگی شکل بگیرد؛
این موضوع خود نیازمند یک کار تحقیقاتی بسیار مهم است. کاربرد اصلی داده‌ها زمانی مطرح می‌شود که زمان تخصیص اعتبار به ابتدای فصل و زمان کاشت محصول منتقل شود. در این شرایط، انجام یک کار آماری دقیق ضرورت پیدا می‌کند تا مشخص شود زمین کشاورزی چه میزان باردهی دارد.
این سنجش و ارزیابی بر اساس دیتاهای گذشته، وضعیت بیمه زمین کشاورزی و برآوردهای حاصل از بررسی میزان باروری زمین از طریق پهپادها و هوش مصنوعی صورت می‌گیرد تا کشاورز به همان میزان بتواند اعتبار دریافت کند. از آنجا که کشاورز در زمان کاشت پولی در اختیار ندارد، می‌تواند این اعتبار را صرف خرید و تامین نهاده‌های کشاورزی برای کاشت و برداشت محصول جدید خود کند.
با توجه به شرایط نااطمینانی حاکم بر جامعه، چشم‌انداز بازار اعتبار دیجیتال را تا پایان سال ۱۴۰۵ چگونه ارزیابی می‌کنید؟
روند کلی این بازار مطابق با الگوی جهانی پیش خواهد رفت. مدل پرداخت متاخر سال‌هاست در سطح بین‌المللی اجرا می‌شود و به دلیل تورم بسیار پایین، ثبات و امنیت مالی، تسویه‌ها عمدتا از طریق کسر از حقوق صورت می‌گیرد.
اما در شرایط تورمی اقتصاد ایران، این ابزار مالی به راهکاری برای عقب نماندن از نرخ تورم تبدیل شده است. برای مصرف‌کننده نهایی این مزیت وجود دارد که اگر نیازمندی، کالا یا خدماتی را امروز با اعتبار خریداری کند، متضرر نخواهد شد؛ در حالی که سه ماه بعد ممکن است ناچار به پرداخت چند برابری از جیب خود شده یا حتی توان خرید آن را به کلی از دست بدهد.
همین فرمول ساده نشان می‌دهد که در فضای تورمی، استقبال از این خدمات بسیار بالا خواهد بود. در این میان، گرین‌پی بر اساس برنامه چرخه عمر خود، دو مسیر توسعه اصلی را دنبال می‌کند. محور نخست، اعطای اعتبار به صنوف و محصولات متنوع کشاورزی است.
پس از اجرای موفق این طرح در حوزه گندم و چای، به زودی اعطای اعتبار در زنجیره محصولات دیگری شامل خرما، برنج، زیتون، عسل، ماهی و میگو نیز آغاز می‌شود تا جامعه کشاورزان در تمامی این صنوف درگیر طرح شوند و مشکل کاهش قدرت خرید آنان برطرف گردد.
محور دوم، اعتباردهی به زنجیره تامین است که فاز نخست آن با زنجیره مرغ آغاز شده است. البته به حلقه‌های پایین‌تر این زنجیره و سایر زنجیره‌های تولیدی نیز ورود پیدا خواهد کرد.